Słowa kluczowe
spontaniczna komunikacja funkcjonalna
wspomagająca i alternatywna komunikacja
Picture Exchange Communication System
naturalistyczne interwencje rozwojowo-behawioralne
praktyka oparta na dowodach naukowych autism spectrum disorder
spontaneous functional communication
Augmentative and Alternative Communication
Picture Exchange Communication System
Naturalistic Developmental Behavioral Interventions
evidence-based practice
Jak cytować
Abstrakt
Rozwijanie spontanicznej komunikacji funkcjonalnej stanowi jeden z podstawowych celów oddziaływań terapeutycznych prowadzonych wobec dzieci ze spektrum autyzmu. Pomimo dynamicznego rozwoju badań wiedza dotycząca kryteriów doboru metod wspomagania komunikacji pozostaje rozproszona pomiędzy różnymi nurtami teoretycznymi i klinicznymi, co utrudnia zarówno interpretację wyników badań, jak i planowanie interwencji. Celem artykułu jest analiza współczesnych podstaw teoretycznych oraz wyników badań dotyczących doboru metod wspomagania komunikacji u dzieci ze spektrum autyzmu. W tym celu przeprowadzono narracyjny przegląd literatury dotyczącej spontanicznej komunikacji funkcjonalnej, wspomagającej i alternatywnej komunikacji, koncepcji zachowania werbalnego, naturalistycznych interwencji rozwojowo-behawioralnych oraz metodologii Picture Exchange Communication System. Analiza wskazuje, że rozwijanie spontanicznej komunikacji funkcjonalnej stanowi wspólny kierunek współczesnych interwencji opartych na dowodach naukowych, natomiast różnice pomiędzy poszczególnymi podejściami dotyczą przede wszystkim organizacji procesu uczenia oraz strategii rozwijania zachowań komunikacyjnych. Dostępne badania potwierdzają również, że stosowanie AAC, w tym metodologii PECS, nie hamuje rozwoju mowy, a może sprzyjać rozwojowi kompetencji językowych. Przedstawiona analiza pozwala zaproponować interpretację współczesnych metod wspomagania komunikacji, zgodnie z którą podstawowym kryterium ich doboru powinien być charakter rozwijanych zachowań komunikacyjnych oraz mechanizmy odpowiedzialne za ich nabywanie, a nie wyłącznie przynależność do określonej metodologii. W tym ujęciu spontaniczna komunikacja funkcjonalna może stanowić jedno z kluczowych kryteriów planowania interwencji komunikacyjnych u dzieci ze spektrum autyzmu.
Bibliografia
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
Beukelman, D. R., Light, J. C. (2020). Augmentative and Alternative Communication: Supporting Children and Adults with Complex Communication Needs (5th ed.). Paul H. Brookes Publishing.
Bondy, A. S., Frost, L. A. (1994). The Picture Exchange Communication System. Focus on Autistic Behavior, 9(3), 1–19. https://doi.org/10.1177/108835769400900301
Bondy, A. S., Frost, L. A. (2024). PECS®: The Picture Exchange Communication System Training Manual (3rd ed.). Pyramid Educational Consultants.
Carr, E. G., Durand, V. M. (1985). Reducing behavior problems through functional communication training. Journal of applied behavior analysis, 18(2), 111–126. https://doi.org/10.1901/jaba.1985.18-111
Dawson, G., Rogers, S., Munson, J., Smith, M., Winter, J., Greenson, J., Donaldson, A., & Varley, J. (2010). Randomized, controlled trial of an intervention for toddlers with autism: the Early Start Denver Model. Pediatrics, 125(1), e17–e23. https://doi.org/10.1542/peds.2009-0958
Durand, V. M., Carr, E. G. (1991). Functional communication training to reduce challenging behavior: maintenance and application in new settings. Journal of applied behavior analysis, 24(2), 251–264. https://doi.org/10.1901/jaba.1991.24-251
Flippin, M., Reszka, S., & Watson, L. R. (2010). Effectiveness of the Picture Exchange Communication System (PECS) on communication and speech for children with autism spectrum disorders: a meta-analysis. American journal of speech-language pathology, 19(2), 178–195. https://doi.org/10.1044/1058-0360(2010/09-0022)
Frost, L. A., Bondy, A. S. (2002). The Picture Exchange Communication System Training Manual (2nd ed.). Pyramid Educational Consultants.
Gerow, S., Hagan-Burke, S., Rispoli, M., Gregori, E., Mason, R., Ninci, J. (2018). A Systematic Review of Parent-Implemented Functional Communication Training for Children With ASD. Behavior modification, 42(3), 335–363. https://doi.org/10.1177/0145445517740872
Giziewska, M. (2020). Komunikacja alternatywna i wspomagająca w procesie rozwoju mowy i komunikacji dzieci z zaburzeniem ze spektrum autyzmu. Logopedia Silesiana, 9, 10–18. https://doi.org/10.31261/LOGOPEDIASILESIANA.2020.09.14
Kaczmarek, B. B. (2015). Mity i fakty o AAC i naturalnym rozwoju mowy. W: B. B. Kaczmarek, A. Wojciechowska (red.), Autyzm i AAC. Alternatywne i wspomagające sposoby porozumiewania się w edukacji osób z autyzmem (s. 341–362). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Lew-Koralewicz, A. (2017). Kompetencje komunikacyjne a zachowania trudne u dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością. W: K. Parys, M. Pasteczka, J. Sikorski (red.), Teoria i praktyka oddziaływań profilaktyczno-wspierających rozwój osób z niepełnosprawnością. T. 4.2 (s. 80–92). Kraków: Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie.
Light, J., McNaughton, D. (2014). Communicative competence for individuals who require augmentative and alternative communication: A new definition for a new era of communication. Augmentative and Alternative Communication, 30(1), 1–18. https://doi.org/10.3109/07434618.2014.885080
Markiewicz, K. (2015). Kompetencje i dysfunkcje komunikacyjne osób z ASD – ujęcie rozwojowe. W: B. B. Kaczmarek, A. Wojciechowska (red.), Autyzm i AAC. Alternatywne i wspomagające sposoby porozumiewania się w edukacji osób z autyzmem (s. 17–32). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Millar, D. C., Light, J. C., Schlosser, R. W. (2006). The impact of augmentative and alternative communication intervention on the speech production of individuals with developmental disabilities: A research review. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 49(2), 248–264. https://doi.org/10.1044/1092-4388(2006/021)
Odom, S. L., Collet-Klingenberg, L., Rogers, S. J., Hatton, D. D. (2010). Evidence-based practices in interventions for children and youth with autism spectrum disorders. Preventing School Failure, 54(4), 275–282. https://doi.org/10.1080/10459881003785506
Paris, A., McCoy, A., McNaughton, D., Bondy, A., Ganz, J. B. (2024). Facilitators and barriers to the implementation of the Picture Exchange Communication System (PECS): A systematic review. Frontiers in Education, 9, 1206410. https://doi.org/10.3389/feduc.2024.1206410
Pisula, E. (2008). Małe dziecko z autyzmem. Diagnoza i terapia. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Pisula, E. (2020). Autyzm. Przyczyny, symptomy, terapia. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia.
Pope, L., Light, J. C., Laubscher, E. (2025). The Effect of Naturalistic Developmental Behavioral Interventions and Aided AAC on the Language Development of Children on the Autism Spectrum with Minimal Speech: A Systematic Review and Meta-analysis. Journal of Autism and Developmental Disorders, 55, 1357–1377. https://doi.org/10.1007/s10803-024-06382-7
Schlosser, R. W., Wendt, O. (2008). Effects of augmentative and alternative communication intervention on speech production in children with autism: A systematic review. American Journal of Speech-Language Pathology, 17(3), 212–230. https://doi.org/10.1044/1058-0360(2008/021)
Schreibman, L., Dawson, G., Stahmer, A. C., Landa, R., Rogers, S. J., McGee, G. G., Kasari, C., Ingersoll, B., Kaiser, A. P., Bruinsma, Y., McNerney, E., Wetherby, A., Halladay, A. (2015). Naturalistic Developmental Behavioral Interventions: Empirically Validated Treatments for Autism Spectrum Disorder. Journal of Autism and Developmental Disorders, 45(8), 2411–2428. https://doi.org/10.1007/s10803-015-2407-8
Schreibman, L., Stahmer, A. C. (2014). A randomized trial comparison of the effects of verbal and pictorial naturalistic communication strategies on spoken language for young children with autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 44(5), 1244–1251. https://doi.org/10.1007/s10803-013-1972-y
Skinner, B. F. (1957). Verbal Behavior. Appleton-Century-Crofts.
Steinbrenner, J. R., Hume, K., Odom, S. L., Morin, K. L., Nowell, S. W., Tomaszewski, B., Szendrey, S., McIntyre, N. S., Yücesoy-Özkan, S., Savage, M. N. (2020). Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism. Chapel Hill, NC: The University of North Carolina at Chapel Hill, Frank Porter Graham Child Development Institute, National Clearinghouse on Autism Evidence and Practice Review Team
Suchowierska, M., Ostaszewski, P., Bąbel, P. (2012). Terapia behawioralna dzieci z autyzmem. Teoria, badania i praktyka stosowanej analizy zachowania. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Sundberg, M. L. (2008). VB-MAPP: Verbal Behavior Milestones Assessment and Placement Program: A Language and Social Skills Assessment Program for Children with Autism or Other Developmental Disabilities. AVB Press.
Sundberg, M. L., Partington, J. W. (1998). Teaching Language to Children with Autism or Other Developmental Disabilities. Behavior Analysts, Inc.
Szumiło-Jackowska, J. (2021). Funkcjonalna edukacja i funkcjonalna komunikacja w terapii dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. W: I. Ramik-Mażewska (red.), Pedagogika specjalna – poszukiwania (s. 83–95). Poznań: Wydawnictwo Rys.
Tiede, G., Walton, K. M. (2019). Meta-analysis of naturalistic developmental behavioral interventions for young children with autism spectrum disorder. Autism, 23(8), 2080–2095. https://doi.org/10.1177/1362361319836371
Tiger, J. H., Hanley, G. P., Bruzek, J. (2008). Functional communication training: A review and practical guide. Behavior Analysis in Practice, 1(1), 16–23. https://doi.org/10.1007/BF03391716
Tomasello, M. (2002). The Cultural Origins of Human Cognition. Harvard University Press.
Waligórska, A., Kucharczyk, S., Waligórski, M., Kuncewicz-Sosnowska, K., Kalisz, K., Odom, S. L. (2019). Zintegrowany model terapii autyzmu opartej na dowodach – model National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorders (NPDC). Psychiatria Polska, 53(4), 753–770. https://doi.org/10.12740/PP/99163
Winczura, B. (2015). Komunikacja społeczna u dzieci ze spektrum autyzmu w świetle prekursorów rozwoju teorii umysłu. W: B. B. Kaczmarek, A. Wojciechowska (red.), Autyzm i AAC. Alternatywne i wspomagające sposoby porozumiewania się w edukacji osób z autyzmem (s. 43–68). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
World Health Organization. (2001). International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF). World Health Organization. https://www.who.int/standards/classifications/international-classification-of-functioning-disability-and-health
Yoder, P., Stone, W. L. (2006). Randomized comparison of two communication interventions for preschoolers with autism spectrum disorders. Journal of consulting and clinical psychology, 74(3), 426–435. https://doi.org/10.1037/0022-006X.74.3.426
Zawidniak, J. (2015). Behawioralna koncepcja nabywania języka oraz rozwijania mowy i komunikacji u osób z autyzmem. W: B. B. Kaczmarek, A. Wojciechowska (red.), Autyzm i AAC. Alternatywne i wspomagające sposoby porozumiewania się w edukacji osób z autyzmem (s. 103–119). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2026 Zeszyty Naukowe Pedagogiki Specjalnej