Keywords
autonomia
style wychowawcze
pedagogika specjalna
samostanowienie disability
autonomy
parenting styles
special education
self-determination
How to Cite
Abstract
The aim of this article is to analyze the significance of parenting styles and parental attitudes in the process of shaping the autonomy of children with disabilities. Autonomy is understood as a multidimensional and long-term process that includes the ability to make independent decisions, a sense of agency, responsibility for one’s actions, and the capacity to act in accordance with an individual value system. The paper highlights the specific nature of autonomy development in children with disabilities, which, in comparison to typically developing children, requires more conscious, systematic, and needs-oriented support from parents or caregivers. This review article is based on an analysis of literature in the fields of pedagogy, special education, and developmental psychology. The selected parenting styles discussed in the paper include the democratic, authoritarian, and permissive styles, with particular emphasis on their influence on the development of children’s independence and decision-making abilities. Special attention is given to the phenomenon of overprotectiveness, which often accompanies the upbringing of children with disabilities and is frequently justified by concern for their safety. However, it is emphasized that excessive control, constant assistance, and limiting a child’s activity may lead to a reduced sense of agency, the reinforcement of dependence on others, and difficulties in making independent decisions. The article also underlines the importance of children’s ability to communicate their own needs as a key element in the development of autonomy. The conclusions drawn from the literature analysis indicate that supporting the autonomy of children with disabilities should be based on both providing adequate support and creating opportunities for independent action. Conscious parenting attitudes contribute not only to the development of autonomy but also to an improved quality of life and social functioning of the child.
References
Albin, K., Bieganowska-Skóra, A., Biel-Ziółek, K., Bierzanowska, K., Bilnicka, A., Furgał, E., Kocejko, M., Kurowski, K., Pohl, P., Polczyk, P., Trojanowska, M., Katja, Zioło-Pużuk, K. (2018). O niepełnosprawności: Definicje. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia de Cultura, 10(1), 13–29. https://doi.org/10.24917/20837275.10.1.2
Duda, M. (2021). Rola autonomii i uczestnictwa społecznego w kształtowaniu poczucia jakości życia osób z długotrwałą niepełnosprawnością nabytą. Niepełnosprawność, 44, 11–27.
Kędziera, K. (2021). Autonomia dziecka w kontekście wolności myśli, sumienia i wyznania dziecka oraz prawa rodziców do wychowania dziecka zgodnie z własnymi przekonaniami – część I. Folia Iuridica Universitatis Wratislaviensis, 10(2), 75–92. https://doi.org/10.34616/141811
Kiciński, K. (1992). Godność, punitywność, autonomia jednostki. W: A. Pawełczyńska (red.), Wartości i ich przemiany (s. 101-152). Warszawa: Wydawnictwo Archidiecezji Warszawskiej.
Liberska, H. (2007). Kształtowanie się tożsamości a styl wychowania w rodzinie. W: B. Harwas-Napierała, H. Liberska (red.), Tożsamość a współczesność: Nowe tendencje i zagrożenia (s. 53–74). Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Miodek, A., Janiszewska-Nieścioruk, Z. (2015). Potrzeba sprawstwa jako przejaw autonomii dziecka z głęboką niepełnosprawnością intelektualną. W: B. Szczupał, A. Giryński, G. Szumski (red.), W poszukiwaniu indywidualnych dróg wspierających wszechstronny rozwój osób z niepełnosprawnością (s. 57–68). Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej.
Nowakowski, P. (2021). Problem nadopiekuńczości wobec dzieci z niepełnosprawnościami. Kultura – Przemiany – Edukacja, 9, 213–222. https://doi.org/10.15584/kpe.2021.9.10
Przetacznik-Gierowska, M., Włodarski, Z. (1994). Psychologia wychowawcza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Ryan, R. M., Patrick, H., Deci, E. L., & Williams, G. C. (2008). Facilitating health behaviour change and its maintenance: Interventions based on self-determination theory. European Health Psychologist, 10(1), 2–5.
Santrock, J.W. (2003). Adolescence. London: McGraw-Hill.
Skibska, J. (2012). Kształtowanie autonomii – osiąganie niezależności. W: R. J. Kijak (red.), Nie-pełnosprawność w zwierciadle dorosłości (s. 73–92). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Smetana J. G. (1995). Parenting styles and conceptions of parental authority during adolescence. Child development, 66(2), 299–316. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.1995.tb00872.x
Stróżyńska, A. W. (2019). Style wychowania i postawy rodzicielskie. W: J. Zimny (red.), Rodzina księgą życia (s. 65–75). Katowice: Akademia Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach.
Urbański, M. (2020). Style wychowania a konflikty i samopoczucie dziecka w rodzinie w percepcji uczniów szkół podstawowych. Гуманітарний корпус [Humanitarian Corpus], 33(2), 114–124.
Wehmeyer, M. L. (2020). The importance of self-determination to the quality of life of people with intellectual disability: A perspective. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(19), 7121. https://doi.org/10.3390/ijerph17197121
Zaborowski, Z. (1980). Rodzina jako grupa społeczno-wychowawcza. Warszawa: Nasza Księgarnia.
Zawiślak, A. (2008). Problemy autonomii osób dorosłych z niepełnosprawnością intelektualną. Rocznik Naukowy Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej w Bydgoszczy. Transdyscyplinarne Studia o Kulturze i Edukacji, 3, 41–46.
Ziemska, M. (1986). Postawy rodzicielskie. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Żyta, A. (2018). Samostanowienie dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną a ich rodzice – dylematy i wyzwania. W J. Głodkowska, K. Sipowicz, I. Patejuk-Mazurek (red.), Tradycja i współczesność pedagogiki specjalnej w tworzeniu społeczeństwa dla wszystkich (s. 141–154). Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej.
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
Copyright (c) 2026 Scientific Journal of Special Education