Słowa kluczowe
students with disabilities
normalization
inclusion
JD-R
higher education wypalenie akademickie
studenci z niepełnosprawnościami
normalizacja
inkluzja
JD-R
edukacja wyższa
Jak cytować
Abstrakt
W artykule przedstawiono problematykę wypalenia akademickiego wśród studentów z niepełnosprawnościami w kontekście realizacji zasady normalizacji w szkolnictwie wyższym. Tekst omawia podstawowe założenia koncepcji normalizacji oraz wskazuje na ich znaczenie dla organizacji środowiska akademickiego. Zaprezentowano również mechanizmy i uwarunkowania wypalenia w populacji studenckiej. Przedstawiono zróżnicowane doświadczenia studentów z różnymi rodzajami niepełnosprawności, przedstawiając typowe obciążenia, najczęstsze trudności oraz ich implikacje dla ryzyka wypalenia akademickiego. Uwzględniono także zagadnienia dotyczące barier środowiskowych, jakości relacji społecznych oraz dostępności wsparcia, które w literaturze uznawane są za kluczowe dla dobrostanu i uczestnictwa edukacyjnego tej grupy. Ustalenia syntetyzują aktualny stan wiedzy oraz wskazują obszary wymagające dalszych badań, w szczególności dotyczące studentów z niepełnosprawnością intelektualną i niewidocznymi formami niepełnosprawności.
Bibliografia
Adiela, O. N. P. (2023). Psychological challenges and school adjustments of undergraduates with physical disabilities in Rivers State owned universities. European Journal of Educational and Development Psychology, 11(1), 20–36. https://doi.org/10.37745/ejedp.2013/vol11n12036
Baka, Ł., Basińska, B. (2016). Psychometric properties of the Polish version of the Oldenburg Burnout Inventory (OLBI). Medycyna Pracy, 67(1), 29–41. https://doi.org/10.13075/mp.5893.00353
Bakker, A. B., Demerouti, E. (2007). The Job Demands-Resources model: State of the art. Journal of Managerial Psychology, 22(3), 309–328. https://doi.org/10.1108/02683940710733115
Bartolo, P. A., Borg, M., Callus, A.-M., Camilleri, L., De Gaetano, A., Mangiafico, M., Mazzacano D’Amato, E., Sammut, C., Vidal, R. V., Vincent, J. (2025). Students with disabilities in higher education call for personal empowerment, equitable inclusive systems, and individualized accommodations. Frontiers in Education, 10, 1432682. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.1432682
Batista, M. Á. H., García, N. S. (2023). Deaf students and the challenges they face in higher education. South Florida Journal of Development, 4(6), 2473–2491. https://doi.org/10.46932/sfjdv4n6-021
Biegasiewicz, P. (2025). From challenges to opportunities: Advancing inclusivity for blind students in higher education. Student Niepełnosprawny. Szkice i Rozprawy, 25(18), 29-49. https://doi.org/10.34739/sn.2025.25.02
Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich. (2015). Dostępność edukacji akademickiej dla osób z niepełnosprawnościami. Analiza i zalecenia (Biuletyn Rzecznika Praw Obywatelskich 2015, nr 5; Zasada równego traktowania – prawo i praktyka nr 16). Warszawa: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich.
Bourke, J., Caldwell, J., Martin, R., Grainger, R. (2025). The need for active allies: A narrative analysis of disabled medical students’ perspectives of their medical school. Focus on Health Professional Education: A Multi-Professional Journal, 26(1), 40–59. https://doi.org/10.11157/fohpe-vol26iss1id830
Brockelman, K. F., Chadsey, J. G., Loeb, J. W. (2006). Faculty perceptions of university students with psychiatric disabilities. Psychiatric Rehabilitation Journal, 30(1), 23–30. https://doi.org/10.2975/30.2006.23.30
Byra, S., Ćwirynkało, K. (2019). Coping strategies in students with physical disabilities – predictive role of self-esteem, general self-efficacy and basic hope. Hrvatska Revija za Rehabilitacijska Istraživanja, 54(2), 1–11. https://doi.org/10.31299/hrri.54.2.1
Cage, E., McManemy, E. (2022). Burnt out and dropping out: A comparison of the experiences of autistic and non-autistic students during the COVID-19 pandemic. Frontiers in Psychology, 12, 792945. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.792945
Camia, M., Reho, M., Ferrari, E., Boni, C. D., Ferretti, V., Guaraldi, G., Genovese, E., Varallo, G., Benassi, E., Scarano, A., Baldini, V., Ciaramidaro, A., Scorza, M. (2025). Academic burnout in university students with specific learning disorders: The mediating role of anxiety in the relationship between burnout and depression. Journal of Clinical Medicine, 14(18), 6400. https://doi.org/10.3390/jcm14186400
Collins, M. E., Mowbray, C. T. (2005). Higher education and psychiatric disabilities: National survey of campus disability services. American Journal of Orthopsychiatry, 75(2), 304–315. https://doi.org/10.1037/0002-9432.75.2.304
Croft, E. (2020). Experiences of visually impaired and blind students in UK higher education: An exploration of access and participation. Scandinavian Journal of Disability Research, 22(1), 145–155. https://doi.org/10.16993/sjdr.721
Czerw, M., Karpuszenko, E., Kukla, D. (2019). Niepełnosprawni w szkolnictwie wyższym – stan obecny i perspektywy. Szkoła – Zawód – Praca, 17(2), 150–159. https://doi.org/10.34767/SZP.2019.02.09
Demerouti, E., Bakker, A. B., Nachreiner, F., Schaufeli, W. B. (2001). The Job Demands-Resources model of burnout. Journal of Applied Psychology, 86(3), 499–512. https://doi.org/10.1037/0021-9010.86.3.499
Dorba, M. (2010). Normalizacja, integracja i inkluzja społeczna w życiu osób niepełnosprawnych. Możliwości i ograniczenia. Część 1. Edukacja. Szkoła Specjalna, 71(1), 5–19.
Garbat, M., Paszkowicz, M. A. (2015). Students with disabilities at Polish universities. Studia Oeconomica Posnaniensia, 3(10), 113–130. https://doi.org/10.18559/SOEP.2015.10.7
Gil-Calderón, J., Alonso-Molero, J., Dierssen-Sotos, T., Gómez-Acebo, I., Llorca, J. (2021). Burnout syndrome in Spanish medical students. BMC Medical Education, 21(1), 231. https://doi.org/10.1186/s12909-021-02661-4
Goral, A., Zdun-Ryżewska, A. (2022). Personality traits, agentic and communal orientation, and burnout in remote learning of students in different years. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio J – Paedagogia-Psychologia, 35(2), 69–87. https://doi.org/10.17951/j.2022.35.2.69-87
Gurbuz, E., Hanley, M., Riby, D. M. (2019). University students with autism: The social and academic experiences of university in the UK. Journal of Autism and Developmental Disorders, 49(2), 617–631. https://doi.org/10.1007/s10803-018-3741-4
Hamilton, P. R., Hulme, J. A., Harrison, E. D. (2023). Experiences of higher education for students with chronic illnesses. Disability & Society, 38(1), 21–46. https://doi.org/10.1080/09687599.2021.1907549
Hockings, C. (2010). Inclusive learning and teaching in higher education: A synthesis of research. York: Higher Education Academy.
Horlin, C., Almond, K., Bowen, A., Robertson, A. (2024). Thriving… or just surviving? Autistic journeys in higher education. Current Psychiatry Reports, 26(12), 771–776. https://doi.org/10.1007/s11920-024-01560-x
Iaia, M., Vizzi, F., Carlino, M. D., Turi, M., Marinelli, C. V., Angelelli, P. (2024). Specific learning disabilities and associated emotional-motivational profiles: A study in Italian university students. Frontiers in Psychology, 15, 1365980. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1365980
Kain, S., Chin-Newman, C., Smith, S. (2019). “It’s all in your head”: Students with psychiatric disability navigating the university environment. Journal of Postsecondary Education and Disability, 32(4), 411–425.
Khouri, M., Massarwe, A., Cohen, N. (2025). Challenges in higher education: Differences between students with and without specific learning disorder and the moderating role of executive functions. PLOS One, 20(9), e0331375. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0331375
Konarska, J. (2020). Społeczeństwo i niepełnosprawność. Wprowadzenie. Państwo i Społeczeństwo, 20(1). https://doi.org/10.34697/2451-0858-pis-2020-1-000
Konieczna, I. (2023). Education of students with a chronic disease in a treatment facility in the light of paradigmatic changes. Lubelski Rocznik Pedagogiczny, 42(3), 119–135. https://doi.org/10.17951/lrp.2023.42.3.119-135
Krawczyk, J. (2024). Sytuacja osób z niepełnosprawnością na polskich uczelniach wyższych w opinii studentów. Zeszyty Naukowe Pedagogiki Specjalnej, 17, 250–261.
Krause, A. (2016). Normalizacja versus waloryzacja ról społecznych. Niepełnosprawność. Dyskursy Pedagogiki Specjalnej, 21, 58–64.
Kubiak, J., Aston, D., Devitt, M., Ringwood, B. (2021). University students with intellectual disabilities: Empowerment through voice. Education Sciences, 11(10), 571. https://doi.org/10.3390/educsci11100571
Lejzerowicz, M. (2019). Osoby niepełnosprawne: Dostępność edukacji wyższej. Student Niepełnosprawny. Szkice i Rozprawy, 9(16), 235–250.
Martinelli, A. (2025). The key pillars of psychosocial disability: A European perspective on challenges and solutions. Frontiers in Psychiatry, 16, 1574301. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2025.1574301
Maslach, C., Jackson, S. E. (1981). The measurement of experienced burnout. Journal of Organizational Behavior, 2(2), 99–113. https://doi.org/10.1002/job.4030020205
Maslach, C., Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience: Recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry, 15(2), 103–111. https://doi.org/10.1002/wps.20311
Matandala, T., Francis, S. (2024). Adaptability of students with mobility impairments in higher learning institutions in the Kilimanjaro region of Tanzania. Open Journal of Social Sciences, 12(11), 619–654. https://doi.org/10.4236/jss.2024.1211043
Moriña, A. (2017). Inclusive education in higher education: Challenges and opportunities. European Journal of Special Needs Education, 32(1), 3–17. https://doi.org/10.1080/08856257.2016.1254964
Mrózek, S. (2021). Przejawy normalizacji środowiska życia osób z niepełnosprawnościami w strategiach gminnych – przykłady działań o charakterze proinkluzyjnym w gminach powiatu cieszyńskiego. Konteksty Pedagogiczne, 1(16), 77–98. https://doi.org/10.19265/kp.2021.1.16.309
Mudło-Głagolska, K., Larionow, P. (2023). The role of study passion in the subjective vitality, academic burnout and stress: The person-oriented approach and latent profile analysis of study passion groups. Colloquium, 15(1), 85–104. https://doi.org/10.34813/06COLL2023
O’Callaghan, E., Leane, M., Maxwell, N., Busteed, E. (2025). Inclusive higher education for people with intellectual disability: Obligations for higher education institutions under the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities. Higher Education, e1-e14. https://doi.org/10.1007/s10734-025-01536-7
OECD. (2011). Inclusion of students with disabilities in tertiary education and employment. Paris: OECD. https://doi.org/10.1787/9789264097650-en
Percival, K., Ahmed, M., Khan, N. B. (2025). Adjustment to the learning environment among university students who are deaf or hard of hearing. South African Journal of Communication Disorders, 72(1), e1–e9. https://doi.org/10.4102/sajcd.v72i1.1114
Sala-Bars, I., Moriña, A., Casas, A., Van der Mel, L. (2023). Reasons and external factors that influence access to university and job placement programs for individuals with intellectual disability. Behavioral Sciences, 13(9), 745. https://doi.org/10.3390/bs13090745
Siva, C., Mujumdar, S., Perry, T., Woods, M. (2025). Study stress, perceived support and support-seeking intentions in university students with disabilities. International Journal of Disability, Development and Education, 1–10. https://doi.org/10.1080/1034912X.2025.2571765
Seaborne, H. J., Chehab, L. Z., Rajapuram, N., Sammann, A. (2025). Disparities in well-being outcomes among medical students: A comparative study between medical students with and without disability. BMC Medical Education, 25, 199. https://doi.org/10.1186/s12909-025-06770-2
Soldovieri, S. J., Myers, B. (2025). “Nothing Separate”: Understanding Why Students With Intellectual Disabilities Choose Inclusive Post Secondary Education. British Journal of Learning Disabilities, 53(2), 223–229. https://doi.org/10.1111/bld.12650
Strzelecki, D. (2023). Samoocena i zaspokojenie podstawowych potrzeb psychologicznych jako predyktory wypalenia akademickiego wśród studentek pedagogiki specjalnej. Edukacja Dorosłych, 87(2), 95–112. https://doi.org/10.12775/ED.2022.016
Szczupał, B. (2022). Academic education in the context of its accessibility for blind students. Lubelski Rocznik Pedagogiczny, 41(4), 193–209. https://doi.org/10.17951/lrp.2022.41.4.193-209
Szulc, D. (2022). Normalizacja i włączenie społeczne w teorii i w praktyce kształcenia akademickiego. Wsparcie studentów słabosłyszących i niesłyszących w ekosystemie szkoły wyższej – prezentacja ustaleń badawczych. Przegląd Pedagogiczny, 1, 118–142. https://doi.org/10.34767/PP.2022.01.07
Ślęzak, M., Rolski, T., Kowalczyk, P., Ścisłowicz, K., Bembnista, M., Surowiecki, K., Bila, V., Ryszawy, E. (2025). Raport WCAG 2025: Strony internetowe uczelni wyższych w Polsce. Wrocław: Ambiscale.
Taylor, J. P., Rooney-Kron, M., Whittenburg, H. N., Thoma, C. A., Avellone, L., Seward, H. (2020). Inclusion of students with intellectual and developmental disabilities and postsecondary outcomes: A systematic literature review. Inclusion, 8(4), 303–319. https://doi.org/10.1352/2326-6988-8.4.303
Dumitru, C., Koulianou, M., Mastrothanasis, K. (2024). Inclusion of students with specific learning disorders in higher education: A systematic literature review. Journal of Educational Sciences & Psychology, 15(76)(2), 46–64. https://doi.org/10.51865/JESP.2024.2.06
Tomaszek, K., Muchacka-Cymerman, A. (2021). Be aware of burnout! The role of changes in academic burnout in problematic Facebook usage among university students. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(15), 8055. https://doi.org/10.3390/ijerph18158055
Van den Heuij, K. M. L., Neijenhuis, K., Coene, M. (2022). Perspectives of d/HH students on mainstream higher education: A qualitative study. The Journal of Deaf Studies and Deaf Education, 27(4), 385–398. https://doi.org/10.1093/deafed/enac020
Wilkens, L. (2025). Using videos in higher education: Experiences of students with visual impairment. British Journal of Visual Impairment, 44(2), 487-499. https://doi.org/10.1177/02646196251322134
Wolbring, G., Paquette, A. J. (2025). Social factors causing burnout of disabled students: Views of one group of allies of disabled people. Trends in Higher Education, 4(4), 60–75. https://doi.org/10.3390/higheredu4040060
Wołosiuk, B. (2013). Integracja osób z niepełnosprawnością – możliwości i bariery. Rozprawy Społeczne, 7(1), 69–73.
Zwierzchowska, A., Szołtysek, J. (2019). Educational support for university students with hearing impairments in public universities of the Silesian urban area (preliminary report: Pilot study). Men Disability Society, 43(1), 15–29. https://doi.org/10.5604/01.3001.0013.3137
NETOGRAFIA
Wiktorko, P., Czarnocka-Cieciura, M., Feldy, M., Łobodzińska, A., Pawlik, B., Witkowska, E. (2020). Drop-out w szkolnictwie wyższym: Raport z realizacji zadania zleconego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Pobrane 5 grudnia 2025 z: https://irsw.pl/wp-content/uploads/2024/04/DROP-OUT_RAPORT-OPI-PIB.pdf
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2026 Zeszyty Naukowe Pedagogiki Specjalnej