Keywords
niepełnosprawność intelektualna
związki partnerskie
edukacja seksualna
prawa osób z niepełnosprawnością sexuality
intellectual disability
partner relationships
sexuality education
rights of persons with disabilities
How to Cite
Abstract
Sexuality and the need to form close partner relationships constitute an important aspect of adulthood for every individual, including people with intellectual disabilities. The aim of the article is to present the sexuality and partner relationships of people with intellectual disabilities as an important area of their psychosocial development, identity formation, and self-esteem. The article discusses the specific characteristics of the sexuality of adults with intellectual disabilities. The role of partner relationships in shaping self-esteem and identity is analyzed, and barriers that hinder people with intellectual disabilities from forming intimate relationships are identified. A significant part of the article is devoted to the importance of sexuality education adapted to the cognitive abilities and needs of this group, emphasizing its role in ensuring safety, autonomy, and psychosexual health. The issue of sexual assistance and the controversies surrounding this form of support are also discussed. The article also addresses the social competencies of people with intellectual disabilities and the legal regulations concerning the right to enter into marriage in Poland. The conclusions indicate the need for a holistic and supportive approach to the sexuality and partner relationships of people with intellectual disabilities.
References
Borowiecki, P. (2015). Samoocena osób z niepełnosprawnością w świetle wybranej literatury i badań własnych. Niepełnosprawność–zagadnienia, problemy, rozwiązania, 2(15), 109-126.
Buchnat, M., Waszyńska, K. (2014). Edukacja seksualna osób z lekką niepełnosprawnością intelektualną w systemie szkolnym. Journal of Sexual and Mental Health, 12(2), https://doi.org/10.5603/jsmh.41307
Ćwirynkało, K. (2021). Mężczyźni z niepełnosprawnością intelektualną jako partnerzy i ojcowie w oczach swoich partnerek. Raport z badań. Konteksty Pedagogiczne, 1(16), 99–120. https://doi.org/10.19265/kp.2021.1.16.310
Długołęcka, A., Fornalik, I. (2013). Usługi seksualne w procesie rehabilitacji seksualnej osób z niepełnosprawnością ruchową i intelektualną. W: R. Kowalczyk, M. Leśniak (red.), Prostytucja: Studium zjawiska (s. 161–193). Kraków: Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne sp. z o.o. - Oficyna Wydawnicza AFM; Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego.
Domińczak, O., Pomian, A. (2023). Formy wsparcia osób z niepełnosprawnością intelektualną w Polsce na przykładzie zawodu asystenta osobistego osób z niepełnosprawnościami. Niepełnosprawność, 51, 180–194. https://doi.org/10.26881/ndps.2023.51.11
Fetzki, T., Fetzka, A. (2020). Dorosły z niepełnosprawnością intelektualną w sieci systemu instytucjonalnego: analiza wybranych problemów. Adult Education Discourses, 21, 249–263. https://doi.org/10.34768/dma.vi21.531
Fornalik, I. (2020). Edukacja seksualna osób ze spektrum autyzmu i osób z niepełnosprawnością intelektualną. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 19(2), 80–107.
Fryszkiewicz, M. (2018). W drodze ku dorosłości, czyli NIEPEŁNOSPRAWNY intelektualnie SPRAWNYM społecznie. Niepełnosprawność – zagadnienia, problemy, rozwiązania, 3(28), s. 119-128.
Grzesiak, H. (2023). Asystentura seksualna jako forma wsparcia realizacji potrzeby seksualnej osób z niepełnosprawnością ruchową w Japonii. Człowiek - Niepełnosprawność - Społeczeństwo, 60(2), 93–105. https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.1668
Hinc-Wirkus, M. (2018). „Trening orientacji i zarządzania czasem” w toku czynności dnia codziennego z osobami z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym. Interdyscyplinarne Konteksty Pedagogiki Specjalnej, 17, 197–223. https://doi.org/10.14746/ikps.2017.17.11
Jurczyk, M. (2025). Niewidzialne dojrzewanie. Seksualność młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną – perspektywa rodziców i opiekunów. Szkoła Specjalna, 86(1), 26–36. https://doi.org/10.71358/ss.2375
Karwacka, M. (2013). Przemoc seksualna wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną. Interdyscyplinarne Konteksty Pedagogiki Specjalnej, 2, 57-74. https://doi.org/10.14746/ikps.2013.2.03
Kijak, R. (2009). Seks i niepełnosprawność. Doświadczenia seksualne osób z niepełnosprawnością intelektualną. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”
Kijak, R. (2013). Niepełnosprawność intelektualna. Między diagnozą a działaniem. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Kijak, R. (2014). Seksualność człowieka z niepełnosprawnością intelektualną a rodzina. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
Kijak, R. (2016). Dorośli z głębszą niepełnosprawnością intelektualną jako partnerzy, małżonkowie i rodzice. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.
Kijak, R. (2017). Dorośli z głębszą niedostępnością intelektualną na rynku pracy – ocena teoretyczna. Rynek Pracy, 163(4), 22-29.
Kościelska, M. (2004). Niechciana seksualność: O ludzkich potrzebach osób niepełnosprawnych intelektualnie. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Matiushyna, Y., Nawara, J., Zych, P. (2024). Edukacja seksualna osób z niepełnosprawnością intelektualną – wyzwanie dla systemu oświaty w Polsce. Zeszyty Naukowe Pedagogiki Specjalnej, 17, 212–226.
Miszczak, N., Wąś, R. (2025). System sprawiedliwości a osoby z niepełnosprawnością intelektualną. Zeszyty Naukowe Pedagogiki Specjalnej, 18, 115–123. https://doi.org/10.24917/znps.2025.18.10
Myśliwczyk, I. (2017). Dorosłe osoby z niepełnosprawnością intelektualną – (nie)możliwe zmiany w ich sytuacji rodzinnej. Niepełnosprawność. Dyskursy pedagogiki specjalnej, 25, 72–86. https://doi.org/10.4467/25439561.NP.17.004.8080
Nikel, K., Piłat, P., Smolarczyk, J., Piegza M. (2025). Sexuality of people with intellectual disabilities – a systematic review. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 25(2), 153–161. https://doi.org/10.15557/PiPK.2025.0019
Parchomiuk, M. (2016). Seksualność człowieka z niepełnosprawnością intelektualną. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”
Pieńkowska, E., Izdebska, A. (2008). Praca z młodymi ludźmi z obniżoną sprawnością intelektualną w aspekcie ich seksualności. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 7(1), 105–119.
Piotrowicz, R., Rymarczyk, K. (2015). Niepełnosprawność intelektualne- neurorozwojowe zaburzenie. W: F. M. Rybakowski (red.), Spektrum Autyzmu - nerorozwojowe zaburzenia współwystępujące. (s. 155-179). Warszawa: Krajowe Towarzystwo Autyzmu.
Ploch, L. (2019). Dyskryminacja osób z niepełnosprawnością intelektualną w kulturze w opinii rodziców i studentów pedagogiki. Student Niepełnosprawny. Szkice I Rozprawy, 18(11), 185-201.
Prusiński, T. (2016). Z badań nad przyjaźnią. Inteligencja emocjonalna a jakość bliskich relacji przyjacielskich. Psychologia Wychowawcza, 52(10), 109–124. https://doi.org/10.5604/00332860.1234507
Rozen, B. (2011a). Kształtowanie tożsamości dziecka z niepełnosprawnością intelektualną w procesie dydaktyczno-wychowawczym: (część 2). Studia Warmińskie, 48, 179–196.
Rozen, B. (2011b). Tożsamość osoby z niepełnosprawnością intelektualną w świetle społeczno-kulturowych uwarunkowań. Studia Elbląskie, 12, 451–467.
Tajak-Bobek, A., Matejek, J. (2025). Rozwój kompetencji społecznych jako kluczowe wyzwanie we współczesnym zarządzaniu rozwojem zawodowym i osobistym. Journal of Modern Science, 63(3), 939–961. https://doi.org/10.13166/jms/209346
Toboła, C. G. (2018). Wybrane aspekty seksualności człowieka z niepełnosprawnością intelektualną. Zeszyty Naukowe Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona w Legnicy, 29(4), 83–98.
Toboła, C. G. (2025). Ryzykowne zachowania seksualne młodzieży niedostosowanej społecznie przebywającej w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i ich wiedza na temat chorób przenoszonych drogą płciową. Zbliżenia Cywilizacyjne, 21(1), 53–66. https://doi.org/10.21784/ZC.2025.003
Vančová, A. (2014). Seksualność osób z niepełnosprawnością intelektualną. Konteksty Pedagogiczne, 2(3). https://doi.org/10.19265/kp.2014.2.3.63
Waszyńska, K. (2020). Asystent seksualny — (nie)potrzebny zawód. Seksuologia Polska, 18, 31–39. https://doi.org/10.5603/SP.2020.0005
Waszyńska, K. (2019). Asystentura seksualna – (nie)etyczny seks. Studia Edukacyjne, 55, 125–138. https://doi.org/10.14746/se.2019.55.8
Żyta, A. (2013). Małżeństwa i rodzicielstwo osób z niepełnosprawnością intelektualną – wyzwania współczesności. Edukacja Dorosłych, 2(69), 59-71.
NETOGRAFIA
Dąbrowska, I. (2024). Osoby niepełnosprawne mogą wziąć ślub: Poznaj warunki i prawa małżeńskie. https://psycholog-dla-ozn.pl/osoby-niepelnosprawne-moga-wziac-slub-poznaj-warunki-i-prawa-malzenskie
Gołąb, D. (2023). Jak i kiedy rozmawiać o seksualności z dorastającymi nastolatkami z niepełnosprawnościami. https://www.fundacjaavalon.pl/abc/edukacja-seksualna-osob-z-niepelnosprawnosciami/
Jakubowska, A. (2025). Czy osoby niepełnosprawne mogą wziąć ślub? Prawa i procedury małżeńskie. https://sfpg.org.pl/czy-osoby-niepelnosprawne-moga-wziac-slub-prawa-i-procedury-malzenskie
Jankowski, P. (2025). Czy osoby niepełnosprawne mogą wziąć ślub? https://rehamobile.pl/czy-osoby-niepelnosprawne-moga-wziac-slub/
Kaczmarek, A. (2025). Czy osoby niepełnosprawne mogą wziąć ślub? https://sprawni-niepelnosprawni.pl/czy-osoby-niepelnosprawne-moga-wziac-slub/
Karwacka, M. (2018). Seksualność i edukacja seksualna osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną. https://terapiaspecjalna.pl/artykul/seksualnosc-i-edukacja-seksualna-osob-z-gleboka-niepelnosprawnoscia-intelektualna
Kubiak, D. (2021). Stymulacja funkcji poznawczych u dzieci z niepełnosprawnością intelektualną. https://terapiaspecjalna.pl/artykul/stymulacja-funkcji-poznawczych-u-dzieci-z-niepelnosprawnoscia-intelektualna
Panufnik, E. (2025). Edukacja zdrowotna zastąpiła WDŻ. Można z niej zrezygnować. Jaki jest program zajęć? https://edukacja.infor.pl/szkola/7028477,edukacja-zdrowotna-zastapi-wdz-mozna-z-niej-zrezygnowac-jaki-jest-pr.html
Rafalski, J. (2024). Opieka nad osobą z niepełnosprawnością – kiedy troska zmienia się w nadopiekuńczość? https://www.fundacjaavalon.pl/abc/opieka-nad-osoba-z-niepelnosprawnoscia-kiedy-troska-zmienia-sie-w-nadopiekunczosc/
Trembowska, J. (2023). Stereotypy na temat osób niepełnosprawnych. https://mywspieramy.org/stereotypy/
Więckowska, M. (2020). Możliwość zawierania małżeństw przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną – prawo polskie i kontekst międzynarodowy. https://www.temidium.pl/artykul/mozliwosc_zawierania_malzenstw_przez_osoby_z_niepelnosprawnoscia_intelektualna_prawo_polskie_i_kontekst_miedzynarodowy-5932.html?utm_source
AKTY PRAWNE
Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz.U. 1964 nr 9, poz. 59, art. 11, z późn. zm.).
Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz.U. 1964 nr 9, poz. 59, art. 12, z późn. zm.).
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
Copyright (c) 2026 Scientific Journal of Special Education