Abstract
Professional work constitutes one of the key elements of fulfilling social roles and an important factor of social integration and participation in community life. In the case of persons with intellectual disabilities, including individuals with Down syndrome, the issue of vocational activation acquires particular significance, as for a long time this group has been marginalized and deprived of access to socially valued roles. The aim of this paper is to analyze the significance of professional work in the process of adolescence and adulthood of persons with Down syndrome from the perspective of the normalization paradigm and self-determination, as well as to present vocational activation as a tool of social change that goes beyond the dimension of individual support. The theoretical section discusses the role of work as a factor shaping identity, fostering social integration, and supporting normalization, with particular emphasis on its function in developing a sense of agency, autonomy, and social belonging. Attention is drawn to structural and attitudinal barriers that hinder access to the labor market for persons with Down syndrome, as well as to existing systemic solutions that support the transition from education to employment. The article refers to contemporary concepts in special education that emphasize the need to move away from deficit-based approaches toward inclusive models focused on individual potential. The empirical-descriptive section presents selected initiatives operating in the field of the social economy in Kraków, such as Społeczna Kaffka, the “Tęcza” Association Food Truck, Café MOCna, and Awokado Lunch Bar, analyzed as examples of good practices in activating persons with intellectual disabilities, including individuals with Down syndrome. The presented initiatives demonstrate that a properly organized work environment enables persons with intellectual disabilities to perform professional roles in an authentic and socially meaningful manner.
References
Aondo-Akaa, G. (2021). Samostanowienie osób z niepełnosprawnością jako imperatyw procesu edukacji i rehabilitacji. W: P. Majewicz (red.). Współczesne tendencje w rehabilitacji osób z niepełnosprawnością (s. 91-107). Kraków: Wydawnictwo Naukowe UP.
Andrałojć, M. (2023). Społeczna wartość pracy w świetle badań nad istotą i znaczeniem pracy zawodowej. Zeszyty Naukowe Akademii Górnośląskiej, 3, 5–14.
Bejma, U. (2015). Praca jako wartość w życiu człowieka. Wybrane aspekty. Periodyk Naukowy Akademii Polonijnej, 15(4), 48–58.
Cytowska, B. (2012). Trudne drogi adaptacji. Wątki emancypacyjne w analizie sytuacji dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną we współczesnym społeczeństwie polskim. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Cytowska, B. (2013). (Nie)przygotowanie zawodowe osób z niepełnosprawnością intelektualną. W: Z. Gajdzica (red.), Człowiek z niepełnosprawnością w rezerwacie przestrzeni publicznej. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Gągorowska, K. (2021). Praca i jej znaczenie w życiu człowieka. Zeszyty Studenckiego Ruchu Naukowego Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, 30, 73-81.
Giermanowska, E. (red.). (2014). Zatrudniając niepełnosprawnych. Dobre praktyki w Polsce i innych krajach Europy. Kraków: Wydawnictwo AGH.
Giermanowska, E. (2016). Kulturowe uwarunkowania zatrudnienia osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy. Niepełnosprawność. Zagadnienia, Problemy, Rozwiązania, 4(21), 81–96.
Hausner, J. (2019). Społeczna czasoprzestrzeń gospodarowania. W kierunku ekonomii wartości. Warszawa: Wydawnictwo Nieoczywiste.
Kirenko, J., Sarzyńska E. (2010). Bezrobocie. Niepełnosprawność. Potrzeby. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Krause, A. (2010). Współczesne paradygmaty pedagogiki specjalnej. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Kubicki, P. (2017). Polityka publiczna wobec osób z niepełnosprawnościami. Warszawa: Oficyna Wydawnicza SGH.
Kwiatkowski, S. M. (2006). Pedagogika pracy. W: B. Śliwerski (red.), Pedagogika. T. 3. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Pedagogiczne.
Lizoń-Szłapowska, D. (2023). Kompetencje społeczne osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy. W: F. Bylok, E. Krzyżowska, T. Odzimek (red.). Ludzie – przedsiębiorstwa – instytucje. Wielowymiarowość współczesnego zarządzania organizacjami (s. 152-160). Częstochowa: Wydawnictwo Politechniki Częstochowskiej.
Nowak, K. (2011). Status pojęcia pracy w teorii krytycznej i teorii ekonomii. Poznań: Wydawnictwo Naukowe IF, UAM.
Pietrzak, D. (2010). Aktywizacja zawodowa i społeczna osób z niepełnosprawnością. W: D. Kukla, Ł. Bednarczyk (red.). Poradnictwo zawodowe dla osób z grupy szczególnego ryzyka: wybrane aspekty. Warszawa: Wydawnictwo Difin.
Strzelecki, D. (2023). Samostanowienie jako element rehabilitacji osób z niepełnosprawnością intelektualną – rola podstawowych potrzeb psychologicznych. Niepełnosprawność i Rehabilitacja, 90(2), 54–68. https://doi.org/10.5604/01.3001.0053.8782
Woynarowska, A. (2020). Być pracownikiem z zespołem Downa. Dobre praktyki wsparcia aktywności zawodowej trójmiejskich projektów „Przystanek Szekspir” i „Szekspir na start”. Studia Humanistyczne, 3(19), 51–71. https://doi.org/10.7494/human.2020.19.3.51
Żyta, A. (2011). Życie z zespołem Downa. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Żyta, A. (2018). Wspieranie samostanowienia osób z niepełnosprawnościami jako istotny element rehabilitacji. Niepełnosprawność – Dyskursy Pedagogiki Specjalnej, 30, 36–49. https://doi.org/10.4467/25439561.NP.18.014.9852
NETOGRAFIA
Awokado Lunch Bar – działalność gastronomiczna i reintegracyjna. Pobrano dnia 26 stycznia 2026 roku z https://awokado-lunchbar.pl
Fundacja MOCna! – informacje o działalności statutowej. Pobrano dnia 26 stycznia 2026 roku z https://fundacjamocna.pl
Kawiarnia MOCna! – działalność gastronomiczna i społeczna. Pobrano dnia 26 stycznia 2026 roku z https://kawiarniamocna.pl
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej – Ekonomia społeczna i zatrudnienie wspomagane. Pobrano dnia 26 stycznia 2026 roku z https://www.gov.pl/web/rodzina/ekonomia-spoleczna
Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON). Pobrano dnia 26 stycznia 2026 roku z https://www.pfron.org.pl
Spółdzielnia Socjalna „Ognisko”. Pobrano dnia 26 stycznia 2026 roku z
Społeczna Kaffka – przedsiębiorstwo społeczne. Pobrano dnia 26 stycznia 2026 roku z https://spolecznakaffka.pl
Stowarzyszenie Rodziców i Przyjaciół Osób z Zespołem Downa „Tęcza” w Krakowie. Pobrano dnia 26 stycznia 2026 roku z https://teczakrakow.pl

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
Copyright (c) 2026 Scientific Journal of Special Education

