Słowa kluczowe
niepełnosprawność intelektualna
związki partnerskie
edukacja seksualna
prawa osób z niepełnosprawnością sexuality
intellectual disability
partner relationships
sexuality education
rights of persons with disabilities
Jak cytować
Abstrakt
Seksualność oraz potrzeba tworzenia bliskich relacji partnerskich stanowią istotny aspekt dorosłości każdej osoby, w tym również osób z niepełnosprawnością intelektualną. Celem artykułu jest ukazanie seksualności i relacji partnerskich osób z niepełnosprawnością intelektualną jako ważnego obszaru ich rozwoju psychospołecznego, kształtowania tożsamości oraz poczucia własnej wartości. W artykule omówiono specyficzne cechy seksualności dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną. Przeanalizowano rolę relacji partnerskich w kształtowaniu samooceny i tożsamości oraz zidentyfikowano bariery, które utrudniają osobom z niepełnosprawnością intelektualną nawiązywanie intymnych relacji. Znaczną część artykułu poświęcono znaczeniu edukacji seksualnej dostosowanej do możliwości poznawczych i potrzeb tej grupy, podkreślając jej rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa, autonomii oraz zdrowia psychoseksualnego. Omówiono również zagadnienie asysty seksualnej oraz kontrowersje związane z tą formą wsparcia. W artykule poruszone zostały też kwestie kompetencji społecznych osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz regulacji prawnych dotyczących prawa do zawarcia małżeństwa w Polsce. Wnioski wskazują na konieczność holistycznego oraz wspierającego podejścia do seksualności i relacji partnerskich osób z niepełnosprawnością intelektualną.
Bibliografia
Borowiecki, P. (2015). Samoocena osób z niepełnosprawnością w świetle wybranej literatury i badań własnych. Niepełnosprawność–zagadnienia, problemy, rozwiązania, 2(15), 109-126.
Buchnat, M., Waszyńska, K. (2014). Edukacja seksualna osób z lekką niepełnosprawnością intelektualną w systemie szkolnym. Journal of Sexual and Mental Health, 12(2), https://doi.org/10.5603/jsmh.41307
Ćwirynkało, K. (2021). Mężczyźni z niepełnosprawnością intelektualną jako partnerzy i ojcowie w oczach swoich partnerek. Raport z badań. Konteksty Pedagogiczne, 1(16), 99–120. https://doi.org/10.19265/kp.2021.1.16.310
Długołęcka, A., Fornalik, I. (2013). Usługi seksualne w procesie rehabilitacji seksualnej osób z niepełnosprawnością ruchową i intelektualną. W: R. Kowalczyk, M. Leśniak (red.), Prostytucja: Studium zjawiska (s. 161–193). Kraków: Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne sp. z o.o. - Oficyna Wydawnicza AFM; Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego.
Domińczak, O., Pomian, A. (2023). Formy wsparcia osób z niepełnosprawnością intelektualną w Polsce na przykładzie zawodu asystenta osobistego osób z niepełnosprawnościami. Niepełnosprawność, 51, 180–194. https://doi.org/10.26881/ndps.2023.51.11
Fetzki, T., Fetzka, A. (2020). Dorosły z niepełnosprawnością intelektualną w sieci systemu instytucjonalnego: analiza wybranych problemów. Adult Education Discourses, 21, 249–263. https://doi.org/10.34768/dma.vi21.531
Fornalik, I. (2020). Edukacja seksualna osób ze spektrum autyzmu i osób z niepełnosprawnością intelektualną. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 19(2), 80–107.
Fryszkiewicz, M. (2018). W drodze ku dorosłości, czyli NIEPEŁNOSPRAWNY intelektualnie SPRAWNYM społecznie. Niepełnosprawność – zagadnienia, problemy, rozwiązania, 3(28), s. 119-128.
Grzesiak, H. (2023). Asystentura seksualna jako forma wsparcia realizacji potrzeby seksualnej osób z niepełnosprawnością ruchową w Japonii. Człowiek - Niepełnosprawność - Społeczeństwo, 60(2), 93–105. https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.1668
Hinc-Wirkus, M. (2018). „Trening orientacji i zarządzania czasem” w toku czynności dnia codziennego z osobami z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym. Interdyscyplinarne Konteksty Pedagogiki Specjalnej, 17, 197–223. https://doi.org/10.14746/ikps.2017.17.11
Jurczyk, M. (2025). Niewidzialne dojrzewanie. Seksualność młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną – perspektywa rodziców i opiekunów. Szkoła Specjalna, 86(1), 26–36. https://doi.org/10.71358/ss.2375
Karwacka, M. (2013). Przemoc seksualna wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną. Interdyscyplinarne Konteksty Pedagogiki Specjalnej, 2, 57-74. https://doi.org/10.14746/ikps.2013.2.03
Kijak, R. (2009). Seks i niepełnosprawność. Doświadczenia seksualne osób z niepełnosprawnością intelektualną. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”
Kijak, R. (2013). Niepełnosprawność intelektualna. Między diagnozą a działaniem. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Kijak, R. (2014). Seksualność człowieka z niepełnosprawnością intelektualną a rodzina. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
Kijak, R. (2016). Dorośli z głębszą niepełnosprawnością intelektualną jako partnerzy, małżonkowie i rodzice. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.
Kijak, R. (2017). Dorośli z głębszą niedostępnością intelektualną na rynku pracy – ocena teoretyczna. Rynek Pracy, 163(4), 22-29.
Kościelska, M. (2004). Niechciana seksualność: O ludzkich potrzebach osób niepełnosprawnych intelektualnie. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Matiushyna, Y., Nawara, J., Zych, P. (2024). Edukacja seksualna osób z niepełnosprawnością intelektualną – wyzwanie dla systemu oświaty w Polsce. Zeszyty Naukowe Pedagogiki Specjalnej, 17, 212–226.
Miszczak, N., Wąś, R. (2025). System sprawiedliwości a osoby z niepełnosprawnością intelektualną. Zeszyty Naukowe Pedagogiki Specjalnej, 18, 115–123. https://doi.org/10.24917/znps.2025.18.10
Myśliwczyk, I. (2017). Dorosłe osoby z niepełnosprawnością intelektualną – (nie)możliwe zmiany w ich sytuacji rodzinnej. Niepełnosprawność. Dyskursy pedagogiki specjalnej, 25, 72–86. https://doi.org/10.4467/25439561.NP.17.004.8080
Nikel, K., Piłat, P., Smolarczyk, J., Piegza M. (2025). Sexuality of people with intellectual disabilities – a systematic review. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 25(2), 153–161. https://doi.org/10.15557/PiPK.2025.0019
Parchomiuk, M. (2016). Seksualność człowieka z niepełnosprawnością intelektualną. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”
Pieńkowska, E., Izdebska, A. (2008). Praca z młodymi ludźmi z obniżoną sprawnością intelektualną w aspekcie ich seksualności. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 7(1), 105–119.
Piotrowicz, R., Rymarczyk, K. (2015). Niepełnosprawność intelektualne- neurorozwojowe zaburzenie. W: F. M. Rybakowski (red.), Spektrum Autyzmu - nerorozwojowe zaburzenia współwystępujące. (s. 155-179). Warszawa: Krajowe Towarzystwo Autyzmu.
Ploch, L. (2019). Dyskryminacja osób z niepełnosprawnością intelektualną w kulturze w opinii rodziców i studentów pedagogiki. Student Niepełnosprawny. Szkice I Rozprawy, 18(11), 185-201.
Prusiński, T. (2016). Z badań nad przyjaźnią. Inteligencja emocjonalna a jakość bliskich relacji przyjacielskich. Psychologia Wychowawcza, 52(10), 109–124. https://doi.org/10.5604/00332860.1234507
Rozen, B. (2011a). Kształtowanie tożsamości dziecka z niepełnosprawnością intelektualną w procesie dydaktyczno-wychowawczym: (część 2). Studia Warmińskie, 48, 179–196.
Rozen, B. (2011b). Tożsamość osoby z niepełnosprawnością intelektualną w świetle społeczno-kulturowych uwarunkowań. Studia Elbląskie, 12, 451–467.
Tajak-Bobek, A., Matejek, J. (2025). Rozwój kompetencji społecznych jako kluczowe wyzwanie we współczesnym zarządzaniu rozwojem zawodowym i osobistym. Journal of Modern Science, 63(3), 939–961. https://doi.org/10.13166/jms/209346
Toboła, C. G. (2018). Wybrane aspekty seksualności człowieka z niepełnosprawnością intelektualną. Zeszyty Naukowe Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona w Legnicy, 29(4), 83–98.
Toboła, C. G. (2025). Ryzykowne zachowania seksualne młodzieży niedostosowanej społecznie przebywającej w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i ich wiedza na temat chorób przenoszonych drogą płciową. Zbliżenia Cywilizacyjne, 21(1), 53–66. https://doi.org/10.21784/ZC.2025.003
Vančová, A. (2014). Seksualność osób z niepełnosprawnością intelektualną. Konteksty Pedagogiczne, 2(3). https://doi.org/10.19265/kp.2014.2.3.63
Waszyńska, K. (2020). Asystent seksualny — (nie)potrzebny zawód. Seksuologia Polska, 18, 31–39. https://doi.org/10.5603/SP.2020.0005
Waszyńska, K. (2019). Asystentura seksualna – (nie)etyczny seks. Studia Edukacyjne, 55, 125–138. https://doi.org/10.14746/se.2019.55.8
Żyta, A. (2013). Małżeństwa i rodzicielstwo osób z niepełnosprawnością intelektualną – wyzwania współczesności. Edukacja Dorosłych, 2(69), 59-71.
NETOGRAFIA
Dąbrowska, I. (2024). Osoby niepełnosprawne mogą wziąć ślub: Poznaj warunki i prawa małżeńskie. https://psycholog-dla-ozn.pl/osoby-niepelnosprawne-moga-wziac-slub-poznaj-warunki-i-prawa-malzenskie
Gołąb, D. (2023). Jak i kiedy rozmawiać o seksualności z dorastającymi nastolatkami z niepełnosprawnościami. https://www.fundacjaavalon.pl/abc/edukacja-seksualna-osob-z-niepelnosprawnosciami/
Jakubowska, A. (2025). Czy osoby niepełnosprawne mogą wziąć ślub? Prawa i procedury małżeńskie. https://sfpg.org.pl/czy-osoby-niepelnosprawne-moga-wziac-slub-prawa-i-procedury-malzenskie
Jankowski, P. (2025). Czy osoby niepełnosprawne mogą wziąć ślub? https://rehamobile.pl/czy-osoby-niepelnosprawne-moga-wziac-slub/
Kaczmarek, A. (2025). Czy osoby niepełnosprawne mogą wziąć ślub? https://sprawni-niepelnosprawni.pl/czy-osoby-niepelnosprawne-moga-wziac-slub/
Karwacka, M. (2018). Seksualność i edukacja seksualna osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną. https://terapiaspecjalna.pl/artykul/seksualnosc-i-edukacja-seksualna-osob-z-gleboka-niepelnosprawnoscia-intelektualna
Kubiak, D. (2021). Stymulacja funkcji poznawczych u dzieci z niepełnosprawnością intelektualną. https://terapiaspecjalna.pl/artykul/stymulacja-funkcji-poznawczych-u-dzieci-z-niepelnosprawnoscia-intelektualna
Panufnik, E. (2025). Edukacja zdrowotna zastąpiła WDŻ. Można z niej zrezygnować. Jaki jest program zajęć? https://edukacja.infor.pl/szkola/7028477,edukacja-zdrowotna-zastapi-wdz-mozna-z-niej-zrezygnowac-jaki-jest-pr.html
Rafalski, J. (2024). Opieka nad osobą z niepełnosprawnością – kiedy troska zmienia się w nadopiekuńczość? https://www.fundacjaavalon.pl/abc/opieka-nad-osoba-z-niepelnosprawnoscia-kiedy-troska-zmienia-sie-w-nadopiekunczosc/
Trembowska, J. (2023). Stereotypy na temat osób niepełnosprawnych. https://mywspieramy.org/stereotypy/
Więckowska, M. (2020). Możliwość zawierania małżeństw przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną – prawo polskie i kontekst międzynarodowy. https://www.temidium.pl/artykul/mozliwosc_zawierania_malzenstw_przez_osoby_z_niepelnosprawnoscia_intelektualna_prawo_polskie_i_kontekst_miedzynarodowy-5932.html?utm_source
AKTY PRAWNE
Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz.U. 1964 nr 9, poz. 59, art. 11, z późn. zm.).
Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz.U. 1964 nr 9, poz. 59, art. 12, z późn. zm.).
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2026 Zeszyty Naukowe Pedagogiki Specjalnej