Słowa kluczowe
zaburzenie neurorozwojowe
spektrum autyzmu
wczesna dorosłość
aktywizacja zawodowa
relacje społeczne
system wsparcia
rodzina
samostanowienie normalization of life
neurodevelopmental disorder
autism spectrum
early adulthood
vocational activation
social relationships
support system
family
self-determination
Jak cytować
Abstrakt
Artykuł porusza kluczową problematykę normalizacji życia osób dorosłych ze spektrum autyzmu w okresie wczesnej dorosłości. W tekście podkreśla się szczególne znaczenie relacji społecznych i wsparcia środowiskowego w tym procesie. Omówione zostały takie kwestie, jak zaburzenia ze spektrum autyzmu w ujęciu terminologicznym oraz zjawisko normalizacji w literaturze naukowej. Autorka podejmuje również problematykę trudności, z jakimi mierzą się młodzi dorośli z diagnozą ASD, wykazujący znaczące deficyty w obszarze zdolności komunikacyjnych oraz kompetencji społecznych. W opracowaniu podjęto kluczowe wątki determinujące jakość życia, w tym aktywizację zawodową, która została ukazana jako fundament niezależności ekonomicznej i realnej integracji społecznej. Tekst porusza również ważną sferę seksualności, wskazując na konieczność edukacji oraz akceptacji dla dążeń osób z autyzmem do realizacji potrzeb intymnych i wchodzenia w relacje partnerskie. Przeanalizowano również rolę wsparcia rodzinnego, będącego często głównym zasobem osoby z niepełnosprawnością oraz wsparcia systemowego. Wnioski końcowe podkreślają, że adekwatne, wielowymiarowe oddziaływania środowiskowe i instytucjonalne są warunkiem niezbędnym dla pełnego uczestnictwa osób z ASD w życiu społecznym i zawodowym.
Bibliografia
Barłóg, K. (2020). Systemy rodzinne z dzieckiem z ASD wyzwaniem dla rodziców i opiekunów. W: J. Kawa (red.), Wyzwania współczesnego świata (T. 5, s. 13-27). Wydawnictwo Naukowe ArchaeGraph.
Crompton, C., i in. (2025). Information transfer within and between autistic and non-autistic people. Nature Human Behaviour, 9(7), 1488–1500. https://doi.org/10.1038/s41562-025-02163-z
Czapla, K., Krzysztofik, K. (2019). Seksualność a przebieg procesów integracji sensorycznej u młodych osób z ASD – wzajemne relacje i implikacje praktyczne. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Psychologica, 12, 200–217. https://doi.org/10.24917/20845596.12.10
Czechowski, K. M. (2025). Zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) - kompleksowy przegląd procesu diagnostycznego i chorób współistniejących. Niepełnosprawność -Zagadnienia, Problemy, Rozwiązania, 54(1), 97-109. https://doi.org/10.61531/141nlr
Czerw, M. (2022). Osoba ze spektrum autyzmu na rynku pracy. Homo et Societas, 7, 107-119.https://doi.org/10.4467/25436104HS.22.008.17351
Danielewicz, D. (2022). Dorośli w spektrum autyzmu - specyfika funkcjonowania, potrzeby, ograniczenia, możliwości. Psychologia Wychowawcza, 66(24), 23-35. https://doi.org/10.5604/01.3001.0016.0962
Dzielińska, M., Lasota, M., Piotrowski, K. (2023) Wypalenie rodzicielskie wśród rodziców dzieci z niepełnosprawnościami i chorobami przewlekłymi. Psychologia Rozwojowa, 28(2), 115–133.https://doi.org/10.4467/20843879PR.23.019.19856
Głodkowska, J. (2014). Autorstwo życia a niepełnosprawność - ponawiane odczytywanie idei normalizacji. Człowiek - Niepełnosprawność - Społeczeństwo, 1(23), 75-96. https://doi.org/10.5604/17345537.1116718
Grochowska, M., Stajek, A. (2025). Postawy rodzeństwa względem brata lub siostry z niepełnosprawnością intelektualną. Zeszyty Naukowe Pedagogiki Specjalnej, 18, 49-63. https://doi.org/10.24917/znps.2025.18.05
Kosewska, B. (2022). Osoba z ASD i jej rodzina w procesie usamodzielniania. Mieszkalnictwo wspomagane. Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 613(8), 17–22. https://doi.org/10.5604/01.3001.0016.0741
Lord, C., Elsabbagh, M., Baird, G., Veenstra-Vanderweele, J. (2018). Autism spectrum disorder. Lancet (London, England), 392(10146), 508–520. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)31129-2
Oksztulski, M. (2023). Między ideałem a realiami - zakłady aktywności zawodowej a zatrudnienie osób ze spektrum autyzmu. Białostockie Studia Prawnicze, 28(4), 235-252. https://doi.org/10.15290/bsp.2023.28.04.14
Pikul, D., Tomczak, M., Zieliński, A., Pyrkowski, M. (2025). Neuroatypowi na rynku pracy. Fundacja JiM.
Pisula, E. (2012). Autyzm. Od badań mózgu do praktyki psychologicznej. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Prokopiak, A. (2024). Potrzeby rozwojowe osób ze spektrum autyzmu w zakresie budowania relacji - zasoby wolontariatu rówieśniczego. Chowanna, 1(62), 1–17. https://doi.org/10.31261/CHOWANNA.2024.62.02
Ramik-Mażewska, I. (2023). O poszukiwaniu dróg wolności i godnego życia osób ze spektrum autyzmu - działania i efekty. Niepełnosprawność i Rehabilitacja, 89(1), 122-131.
Stein-Szała, K. (2019). Osoby ze spektrum autyzmu w drodze ku dorosłości na podstawie działań i doświadczeń Stowarzyszenia Pomocy Osobom Autystycznym „Dalej Razem”. Niepełnosprawność - zagadnienia, problemy, rozwiązania, 3(32), 41- 62.
Tomczak, M. (2019). Osoby ze spektrum zaburzeń autystycznych w cyfrowym środowisku pracy - przegląd rozwiązań technologicznych wspierających integrację. Edukacja Ekonomistów i Menadżerów, 52(2), 45 - 54. https://doi.org/10.5604/01.3001.0013.2346
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2026 Zeszyty Naukowe Pedagogiki Specjalnej