Słowa kluczowe
Down Syndrome
bariers
supported employment
intellectual disability zespół Downa
zatrudnienie
bariery
zatrudnienie wspomagane
niepełnosprawność intelektualna
Jak cytować
Abstrakt
Niniejsze opracowanie stanowi wielowymiarową analizę funkcjonowania osób z zespołem Downa (trisomią 21) w kontekście ich potencjału zawodowego oraz barier ograniczających ich aktywność na otwartym rynku pracy. W tekście przybliżono charakterystykę medyczną i fenotypową grupy, wskazując na specyficzny profil poznawczy, w którym relatywnie wysokie kompetencje społeczne współwystępują z deficytami w zakresie funkcji wykonawczych i motoryki małej. Szczególną uwagę poświęcono analizie zachowań adaptacyjnych w domenach: koncepcyjnej, społecznej i praktycznej, jako kluczowych determinantów niezależnego życia. W pracy omówiono ramy prawne i społeczne pracy zawodowej osób z niepełnosprawnością w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem modelu zatrudnienia wspomaganego oraz roli trenera pracy jako facylitatora procesu adaptacji. Ważną część tekstu stanowi identyfikacja barier hamujących aktywizację zawodową, obejmująca czynniki psychologiczne, społeczne, systemowe oraz orzecznicze. Istotnym fragmentem tekstu jest wskazanie przykładów krakowskich miejsc zatrudniających osoby z niepełnosprawnościami, które udowadniają obecność i wykorzystanie potencjału osób z NI. Konkluzje wskazują na konieczność strategicznego wykorzystania zasobów interpersonalnych osób z zespołem Downa oraz potrzebę edukacji kadr odpowiedzialnych za Bezpieczeństwo i Higienę Pracy, co jest niezbędne do budowania inkluzywnego środowiska zawodowego.
Bibliografia
Barczyński, A. (2016). Skuteczność systemu zatrudniania i aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych. Niepełnosprawność–zagadnienia, problemy, rozwiązania, 4(21), 56-80.
Bąbka, J. (2019). Wspieranie społecznej inkluzji osób z niepełnosprawnością intelektualną–na przykładzie zakładu aktywności zawodowej. Dyskursy Młodych Andragogów, 20, 105-120. https://doi.org/10.34768/dma.vi20.14
Becker-Pestka, D. (2012). Aktywizacja społeczna i zawodowa osób niepełnosprawnych–problemy i wyzwania. Colloquium, 4(4), 29-50.
Bush, K. L., Tassé, M. J. (2017). Employment and choice-making for adults with intellectual disability, autism, and down syndrome. Research in developmental disabilities, 65, 23-34. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2017.04.004Get rights and content
Centrum e-Zdrowia (2024). Polskie tłumaczenie ICD-11. https://rsk3.ezdrowie.gov.pl/resource/structure/icd11/99ICD1/2023-01/mms/details.
Chowaniec-Rylke, A. (2016). Czy da się wyleczyć zespół Downa? Odnajdywanie sprawczości w systemie biomedycznym przez rodziców osób z zespołem Downa. Zeszyty Etnologii Wrocławskiej, 2(25), 93–110.
Cyran, A., Wiszniewska, M., Walusiak-Skorupa, J. (2012). Bariery w aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych na poziomie opieki profilaktycznej nad pracownikiem. Medycyna Pracy, 63(6), 637-650.
Cytowska B., Wołowicz-Ruszkowska A. (2013). Trener pracy: dokument uwzględniający wiedzę zastaną na temat funkcjonowania trenera pracy, na podstawie polskich i zagranicznych opracowań. Warszawa: Polskie Forum Osób Niepełnosprawnych.
Cytowska, B. (2012). Trudne drogi adaptacji. Wątki emancypacyjne w analizie sytuacji dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną we współczesnym społeczeństwie polskim. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
del Hoyo Soriano, L., Villarreal, J. C., Sterling, A., Edgin, J., Berry-Kravis, E., Hamilton, D. R., Thurman, A. J., Abbeduto, L. (2022). The association between expressive language skills and adaptive behavior in individuals with Down syndrome. Scientific Reports, 12, 20014. https://doi.org/10.1038/s41598-022-24478-x
Gawędzka, I., Domańska, O. (2025). Znaczenie pracy zawodowej w życiu osób z niepełnosprawnościami. Zeszyty Naukowe Pedagogiki Specjalnej, 18, 40-48. https://doi.org/10.24917/znps.2025.18.04
Graves, R. J., Zlomke, K., Graff, J. C., Hall, H. R. (2020). Adaptive behavior of adults with Down syndrome and their health-related quality of life. Advances in Neurodevelopmental Disorders, 4, 27–35. https://doi.org/10.1007/s41252-019-00133-x
Kawka, P. (2016). Trener pracy osoby niepełnosprawnej jako podstawowa instytucja systemu zatrudnienia wspomaganego. Polityka Społeczna, 504(3), 13-18.
Kobus-Ostrowska, D. (2017). Znaczenie pracy w życiu osoby z niepełnosprawnością w świetle badań kwestionariuszowych. Rynek Pracy, 161(2), 31-39.
Larysz, D., Lubowiecka, K. (2014). Neuropsychologiczne uwarunkowania zespołu Downa. Logopedia Silesiana, 3, 125–132.
Majewski, T. (2011). Poradnictwo zawodowe i pośrednictwo pracy dla osób niepełnosprawnych. Poradnik dla urzędów pracy. Warszawa: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.
Mikołajów, K., Mielczarek, J. (2015). Zatrudnianie osób niepełnosprawnych. W: M. Giełda, R. Raszewska-Skałecka (red.), Prawno-administracyjne aspekty sytuacji osób niepełnosprawnych w Polsce (s. 105-126). Wrocław: E-Wydawnictwo. Prawnicza i Ekonomiczna Biblioteka Cyfrowa.
Oleszczak, E. (2015). Aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych w modelu zatrudnienia wspomaganego. Forum Pedagogiczne, 5(2), 265–277. https://doi.org/10.21697/fp.2015.2.09
Onnivello, S., Colaianni, S., Pulina, F., Locatelli, C., Marcolin, C., Ramacieri, G., Antonaros, F., Vione, B., Piovesan, A., Lanfranchi, S. (2022). Executive functions and adaptive behaviour in individuals with Down syndrome. Journal of Intellectual Disability Research, 66(1-2), 32–49. https://doi.org/10.1111/jir.12897
Piechota, S. (2013). Zatrudnienie osób niepełnosprawnych w Polsce–potrzeby, bariery, możliwości. W: M. Kiełkowska (red.), Rynek pracy wobec zmian demograficznych (s. 94-111). Warszawa: Instytut Obywatelski.
Sabat, C., Arango, P., Tassé, M. J., Tenorio, M. (2020). Different abilities needed at home and school: The relation between executive function and adaptive behaviour in adolescents with Down syndrome. Scientific Reports, 10(1), 1683. https://doi.org/10.1038/s41598-020-58409-5
Sosnowska, J. (2011). Znaczenie podjęcia aktywności zawodowej w życiu osoby niepełnosprawnej. Studia Gdańskie. Wizje i rzeczywistość, 8, 260-269.
Szulc, P. (2021). Bariery w życiu codziennym i ich wpływ na jakość życia osób z niepełnosprawnościami. Przegląd Krytyczny, 3(2), 51-64. https://doi.org/10.14746/pk.2021.3.2.3
Szyndlar, W., Stańczyk, I. (2023). Wsparcie trenerów pracy przy zatrudnieniu osób z zespołem Downa w ramach projektu Klub Aktywnych Zawodowo. Zarządzanie Zasobami Ludzkimi, 154(5), 63 – 79. https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.0088
Tassé, M. J., Schalock, R. L., Balboni, G., Bersani, H., Jr, Borthwick-Duffy, S. A., Spreat, S., Thissen, D., Widaman, K. F., Zhang, D. (2012). The construct of adaptive behavior: its conceptualization, measurement, and use in the field of intellectual disability. American journal on intellectual and developmental disabilities, 117(4), 291–303. https://doi.org/10.1352/1944-7558-117.4.291
Taubner, H., Tideman, M., Staland Nyman, C. (2022). Employment Sustainability for People with Intellectual Disability: A Systematic Review. Journal of Occupational Rehabilitation, 32(3), 353–364. https://doi.org/10.1007/s10926-021-10020-9
Tomaszewski, B., Fidler, D., Talapatra, D., Riley, K. (2018). Adaptive behaviour, executive function and employment in adults with Down syndrome. Journal of Intellectual Disability Research, 62(1), 41–52. https://doi.org/10.1111/jir.12450
Zakrzewska, M. (2017). Zatrudnienie wspomagane – niemożliwe staje się możliwe. W: B. Trochimiak, M. Wolan-Nowakowska (red.), Zatrudnienie wspomagane szansą na samodzielność osób z niepełnosprawnością (s. 31-50). Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej.
Żyta, A. (2011). Życie z zespołem Downa. Narracje biograficzne rodziców, rodzeństwa i dorosłych osób z Zespołem Downa. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
AKTY PRAWNE
Konstytucja Rzeczypospolitej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dziennik Ustaw 1997 nr 78 poz. 483.
Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 1 sierpnia 1997 r. Karta Praw Osób Niepełnosprawnych.
Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2026 Zeszyty Naukowe Pedagogiki Specjalnej